*
Seyyid Şeyh Hasan Zerraki el-haşimi-el Hüseyni
Bu çalışmam,neseb itibarıyla Kureyş’in Hâşimî koluna mensup, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) 16. kuşaktan torunu Seyyid Şeyh Hasan Zerrakî Hazretleri’nin tarihî şahsiyetini,ailesinin Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da kurduğu Zırkî/Zerrakî Beylikleri’ni ve bu beyliklerin Osmanlı merkezileşme sürecine kadar devam eden idarî yapısını, arşiv vesikaları ve nakîbü’l-eşrâf şecereleri ışığında akademik ve dinî bir üslupla ele almaktadır.
1. Giriş: Seyyidlik Müessesesi ve Anadolu’da Siyasî-Teşekküldeki Rolü
İslâm tarihinde “seyyid” ve “şerîf” unvanları, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Ehlibeyt’ine mensubiyeti ifade eden dinî-içtimaî bir statüdür.Anadolu’nun Türk-İslâm medeniyetiyle yoğrulmasında seyyid aileler, hem ilmî-irşad faaliyetleriyle hem de aşiretleri birleştiren manevî otoriteleriyle müessir olmuşlardır.Seyyid Şeyh Hasan Zerrakî de bu bağlamda, XI. asırdan itibaren Mardin-Diyarbakır-Siirt havzasında Zırkî Beylikleri’nin teşekkülüne öncülük eden seyyid bir zâttır.
2. Neseb Silsilesi ve Tarihî Vesikalar
Seyyid Şeyh Hasan Zerrakî’nin nesebi, Diyarbakır Nakîbü’l-Eşrâf Kaymakamlığı tarafından tasdik edilen şecerelerde şu şekilde kayıtlıdır:
Seyyid Şeyh Hasan Zerrakî b. Seyyid Abdurrahman b. Seyyid Ahmed b. Seyyid Tâhir b. Seyyid Ali b. Seyyid Abdullah b. Seyyid Ca‘fer el-Kettâl b. Seyyid Muhammed Mektûm b. Seyyid İsmâil el-Ekber b. İmam Ca‘fer es-Sâdık b. İmam Muhammed el-Bâkır b. İmam Zeynelâbidîn b. İmam Hüseyin eş-Şehîdi kerbela , İmam Ali el-Mürtezâ b. Ebû Tâlib.
Bu silsile, H. 552 / M. 1134 tarihli, Abbâsî Devleti Diyarbakır Nakîbü’l-Eşrâf Kaymakamı Seyyid Ahmed Sa‘dî el-Hüseynî tarafından tanzim edilen şecerede ve H. 1328 / M. 1910 tarihinde Osmanlı Diyarbakır Nakîbü’l-Eşrâf Kaymakamı Seyyid Hacı Mesud Efendi tarafından Seyyid Muhammed Zülfikar adına verilen mühürlü şecerede teyit edilmektedir. Ayrıca Diyarbakır Lice’ye bağlı Dibek/Dêrhust köyündeki türbe kitâbelerinde, “Abdurrahman oğlu Seyyid Şeyh Hasan Zerrakî, H. 552 / M. 1134 senesinde vefat etmiştir.” kaydı mevcuttur.
3. Anadolu’ya İntikal ve Artuklularla Akrabalık
Rivayetlere göre X. asırda Şam’dan Mardin’e gelen Seyyid Şeyh Hasan Zerrakî, Malazgirt Meydan Muharebesi’nde Sultan Alparslan’ın kumandanlarından Emir Artuk b. Ekseb ile tanışmış, kerîmesi Hatice Hatun ile izdivaç ederek Artuklu hanedanına damat olmuştur. Emir Artuk, damadı Seyyid Hasan’a Diyarbakır’a bağlı Atak Beyliği’ni tevdi etmiştir. Bu izdivaçtan Hüseyin, Abdurrahman, Nasırgazi adlı üç oğlu ile Fatıma Şehribanu adlı bir kızı dünyaya gelmiştir.
4. Zırkî/Zerakî Beyliklerinin Teşekkülü ve Coğrafyası
Seyyid Hasan Zerrakî’nin oğulları, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da dört merkezde beylik kurmuşlardır:
- Atak- Beyliği
- Tercil-Beyliği
- Adakale/Derzin –
- Çevrimtepe/Gırdıkan
Bu beylikler, iç işlerinde muhtar, dış işlerinde sırasıyla Artuklu, Akkoyunlu, Safevî ve Osmanlı Devleti’ne tâbi yarı-bağımsız bir statüde yaklaşık 900 yıl hüküm sürmüşlerdir.
Zırkî/Zerakî Beyliği, 16 Kürt aşiretinin federatif birliğiyle teşekkül etmiştir. Şerefname’de (s. 267-281) ve Abdullah Varlı’nın Dugalan Kurdan adlı eserinde (s. 385-392) bu aşiretler şöyle sıralanır:
Mihranî, Babosî, Çelikî, Becinî, Şikakî, Sturkî, Aşanî, Kurdilî, Kişkî, Hendekî, Aşitî, Suhanî, Mahmudî, Kaşaksî, Musıkî, Sobarî.
Coğrafî olarak Zırkî bölgesi; Diyarbakır’ın Lice ve Hazro ilçeleri ile Siirt’in Baykan ilçesini kapsamaktadır.
5. Osmanlı Dönemi ve Beyliklerin İlgası
Çaldıran Zaferi’nden sonra diğer Kürt beylikleri gibi Zırkî Beyliği de kendi rızasıyla Osmanlı hâkimiyetine girmiş, “Hükümet Sancağı” ve “Yurtluk-Ocaklık” statüsünde idare edilmiştir. Ancak II. Mahmud dönemindeki merkezileşme siyasetiyle 1825-1850 yılları arasında sistematik biçimde beyliklerin idarî statüleri kaldırılmıştır.
Sadrazam Mustafa Reşid Paşa’nın ıslahatları neticesinde Zırkî beylerinden bir kısmı direniş göstermiş, bunun üzerine: – Atak beylerinden Seyyid Hüseyin Bey’in yeğeni Timur Bey ve ailesi 1836’da Edirne’ye, – Mir Veli Bey torunlarından Hacı Ali Efendi ve beraberindeki 30 hane Siverek Sancağı’na,
- Diğer bazı aileler Sivas ve Batı vilayetlerine sürgün edilmiştir.
6. Manevî Miras ve Türbeler
Seyyid Şeyh Hasan Zerrakî, oğulları Seyyid Hüseyin ve Nasırgazi ile birlikte Diyarbakır Lice Dibek/Dêrhust köyünde yan yana medfûndur. Büyük oğlu Seyyid Abdurrahman’ın kabri Bağdat Tahterevan mevkiindedir. 10. kuşaktan torunu Seyyid Şeyh Osman Zerrakî ise Hazro Merânî/Ülgen köyünde “Felç Ziyareti” olarak bilinen türbede medfûndur.
7. Sonuç
Seyyid Şeyh Hasan Zerrakî el-Hâşimî, hem neseb itibarıyla Ehlibeyt’e mensubiyeti, hem de kurduğu beyliklerle Anadolu’nun siyasî-dinî dokusuna hizmet etmiş mühim bir şahsiyettir. Zırkî Beylikleri, Osmanlı merkezileşmesine kadar süren “yurtluk-ocaklık” sisteminin tipik bir örneğidir. Bu tür tarihî-manevî şahsiyetlerin şecereleri, vakfiyeleri ve mezar taşı kitâbeleri üzerinden ilmî usullerle incelenmesi, hem İslâm tarihi hem de bölge tarihi açısından zaruridir.
Kaynakça
- Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Nakîbü’l-Eşrâf Defterleri
- Diyarbakır Nakîbü’l-Eşrâf Kaymakamlığı Şecereleri, H. 552 ve H. 1328
- Şerefhan Bitlisî, Şerefname, s. 267-281
- Diyarbakır, Bitlis Salnameleri
- Diyarbakır Lice, Silvan, Hazro, Bismil Tapu Sicil Kayıtları
- Abdullah Varlı, Dugalan Kurdan, s. 385-392
- Aile Şeceresi ve Meşihat Arşivi Kayıtları
Not: Cenâb-ı Hak, Ehlibeyt’in ve sâlih kullarının hürmetine, bu toprakları iman ve huzurla mamur eylesin. Âmîn.