Hz. Peygamber’in (s.a.v.) amcası olan Hz. Ebû Tâlib’in iman durumu, İslâm düşünce tarihinde özellikle kelâm, hadis ve tarih disiplinlerinde tartışılmış meselelerden biridir. Ancak bu konuda öncelikle hatırlanması gereken temel usûl şudur: Kur’ân-ı Kerîm ve sahih sünnette açık bir nass bulunmadıkça hiçbir Müslüman hakkında kesin tekfir hükmü verilemez.Bu ilke, Ehl-i sünnet ve diğer İslâmî ekollerde “tekfirde ihtiyat” prensibi olarak kabul edilmiştir.
Nitekim birçok İslâm âlimi, tekfirin son derece ağır bir hüküm olduğunu ve ancak kesin delillerle sabit olabileceğini ifade etmiştir. Şeyh Sa‘dî’ye göre küfür hükmü verme yetkisi Allah ve Resûlü’ne aittir; Allah ve Resûlü’nün açıkça küfürle nitelemediği kimseler hakkında kesin tekfir hükmü vermek doğru değildir. İbn Hazm da bir kimsenin zan ve rivayetlere dayanılarak İslâm dışı ilan edilemeyeceğini, bunun ancak sahih ve açık şer‘î delillerle mümkün olacağını belirtmiştir.
Bu çerçevede Hz. Ebû Tâlib’in iman meselesi değerlendirilirken, tarihî rivayetlerin sened ve metin açısından dikkatle incelenmesi gerekir.
- Rivayetlerin Sened ve Metin Açısından Değerlendirilmesi
Hz. Ebû Tâlib’in iman etmediğine dair rivayetler erken dönem kaynaklarında yer almakla birlikte, bu rivayetlerin önemli bir kısmı hadis usûlü bakımından tartışmalıdır. Özellikle İbn Sa‘d’ın et-Tabakātü’l-Kübrâ adlı eserinde yer alan nakiller, tarihî rivayet niteliğinde olup hadis tenkidi açısından ayrıca değerlendirilmiştir.
İbn Sa‘d’ın aktardığı bilgilerde Hz.Ebû Tâlib’in kavmi arasında güvenilir, doğru sözlü ve itibarlı bir şahsiyet olduğu; Hz. Peygamber’i çocukluğundan itibaren koruyup himaye ettiği açıkça görülmektedir. Onun,Mekke müşriklerinin yoğun baskılarına rağmen Resûlullah’ı yalnız bırakmaması tarihî bir vakıadır. - Nüzûl Sebebi Rivayetleri ve İhtilaflar
Hz. Ebû Tâlib’in iman etmediğine dair görüşler çoğunlukla Tevbe sûresi 113. ayet ile Kasas sûresi 56. ayetin nüzûl sebebi olarak aktarılan bazı rivayetlere dayandırılmıştır. Ancak bu rivayetlerin bir kısmı “kîle / denilmiştir ki” şeklindeki zayıf nakil kalıplarıyla aktarılmıştır.
Buhârî’de geçen rivayetler isnad açısından sahih kabul edilmekle birlikte, bazı âlimler rivayetlerin tarihî bağlamı ve metin yapısı hakkında tenkitlerde bulunmuştur. Özellikle Ez-Zührî tarikiyle gelen bazı nakiller üzerinde ihtilaflar mevcuttur. İbn Hacer el-Askalânî de ilgili rivayetlerdeki bazı müşküllere dikkat çekmiştir.
Ebü’l-Futûh er-Râzî ve Zemahşerî gibi bazı müfessirler ise söz konusu ayetlerin Medine döneminde nazil olduğunu,Hz.Ebû Tâlib’in ise hicretten önce vefat ettiğini belirterek bu ayetlerin doğrudan onun hakkında indiğine dair görüşe ihtiyatla yaklaşmışlardır.
Ayrıca rivayetlerde geçen “Abdülmuttalib’in dini üzereyim” ifadesi de farklı şekillerde yorumlanmıştır. Bazı âlimler bunu şirk üzere kalmak şeklinde değerlendirirken, bazıları Abdülmuttalib’in Hanîf geleneğe mensup olduğunu belirterek bu ifadeyi tevhid çizgisinin devamı şeklinde yorumlamıştır. - Şefaat Rivayetleri Üzerine Değerlendirme
Hz. Ebû Tâlib hakkında zikredilen meşhur rivayetlerden biri, Resûlullah’ın şefaati sebebiyle azabının hafifletileceğine dair rivayettir.Bu rivayet hadis kaynaklarında yer almakla birlikte, bazı kelâm âlimleri tarafından akaid açısından tartışılmıştır.
Özellikle şefaatin mahiyeti konusunda farklı yorumlar yapılmış; bazı âlimler bu rivayeti zahirî anlamıyla kabul ederken,bazıları ise mecazî veya farklı bağlamlarda değerlendirmiştir. Ehl-i Beyt mektebine mensup bazı âlimler ve İmam Ca‘fer es-Sâdık’tan nakledilen rivayetlerde ise Hz. Ebû Tâlib’in iman üzere olduğu ifade edilmiştir. - Cenaze Namazı ve Miras Meselesi
Bazı âlimler, Hz. Peygamber’in Hz. Ebû Tâlib için cenaze namazı kılmadığını ileri sürerek bunu delil kabul etmişlerdir. Ancak cenaze namazının teşrî süreci dikkate alındığında, bu uygulamanın henüz farz kılınmadığı döneme rastladığı ifade edilmiştir. Nitekim Hz. Hatice için de cenaze namazı kılınmadığı bilinmektedir.
Miras meselesiyle ilgili rivayetlerde de mezhepler arasında farklı değerlendirmeler bulunmaktadır Bazı âlimler miras hükümlerini delil gösterirken, Ehl-i Beyt çizgisindeki bazı fakihler Müslümanın gayrimüslim akrabadan miras alabileceği görüşünü benimsemişlerdir. - Hz. Ebû Tâlib’in İmanına Delil Olarak Gösterilen Hususlar
Hz. Ebû Tâlib’in iman üzere olduğunu savunan âlimler ise şu hususları delil olarak zikretmişlerdir:
Hz.Ali’ye hitaben söylediği rivayet edilen:
“Muhammed seni ancak hayra çağırır; ona tâbi ol” sözü.
Şiirlerinde Hz. Peygamber’i Hz. Musa ve Hz. İsa gibi ilâhî bir peygamber olarak nitelemesi.
Resûlullah’ı korumak uğruna yıllarca Kureyş baskısına direnmesi.
Vefatı öncesinde Kureyş’e Hz. Peygamber’i korumalarını tavsiye etmesi.
Hz.Ali’den nakledilen ve Abdülmuttalib ailesinin Hanîf inanç üzere bulunduğunu ifade eden rivayetler.
Ehl-i Beyt imamlarından nakledilen bazı rivayetlerde Hz. Ebû Tâlib’in mü’min olarak anılması.
Sonuç
Hz. Ebû Tâlib’in iman meselesi, İslâm düşünce tarihinde ihtilaflı konular arasında yer almaktadır.Bu konuda farklı mezhep ve ekoller arasında değişik değerlendirmeler yapılmıştır.Ancak ilmî usûl açısından bakıldığında, ihtilaflı ve zannî rivayetlere dayanarak kesin tekfir hükmü vermek son derece sakıncalıdır.
Tarihî gerçeklik açısından Hz. Ebû Tâlib’in, Hz. Peygamber’i hayatı boyunca koruduğu, İslâm davetinin en zor dönemlerinde ona destek olduğu ve büyük fedakârlıklar gösterdiği inkâr edilemez bir hakikattir. Resûlullah’ın onun vefat ettiği yılı “Hüzün Yılı” olarak isimlendirmesi de, Hz.Ebû Tâlib’in Nebevî hayat içerisindeki yerini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Bu sebeple meseleye yaklaşırken ilmî nezaket,ihtiyat ve ümmet hukukunu gözeten bir dil kullanmak gerekir. Nihai hüküm Allah Teâlâ’ya aittir. Mü’minlere düşen görev ise ihtilaflı meselelerde adaletli,ölçülü ve saygılı bir üslup muhafaza etmektir.
Allah Teâlâ’dan, Hz. Peygamber’e, Ehl-i Beyt’e, ashâb-ı kirâma ve İslâm’a hizmet eden bütün mü’minlere rahmet ve mağfiret niyaz ederiz.